Trong hai ngày 19-20/12/2025, Hội thảo quốc tế “Từ ký ức bản địa đến viễn cảnh toàn cầu: Nghệ thuật và cộng đồng thiểu số từ góc nhìn xuyên văn hóa” đã được tổ chức thành công tại Trường Đại học Văn Lang (TP. Hồ Chí Minh) và Trường Đại học Tây Nguyên (Đăk Lăk). Hội thảo là kết quả của sự phối hợp chặt chẽ giữa Viện Văn học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) với Trường Đại học Văn Lang, Trường Đại học Tây Nguyên và Okia Hanoi Film Production, thể hiện rõ mô hình hợp tác liên thiết chế trong nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn.
Hội thảo thu hút hơn 130 đại biểu trong nước và quốc tế, với 102 tham luận được tuyển chọn, quy tụ các nhà khoa học, giảng viên, nghệ sĩ và chuyên gia nghiên cứu văn hóa – nghệ thuật. Nội dung hội thảo tập trung thảo luận các vấn đề lý luận và thực tiễn xoay quanh ký ức bản địa, bản sắc văn hóa, diễn ngôn nghệ thuật và cộng đồng thiểu số trong bối cảnh toàn cầu hóa, trên nền tảng các tiếp cận liên ngành như nghiên cứu bản địa, phê bình sinh thái, hậu thuộc địa và nghiên cứu ký ức.
Phiên toàn thể của Hội thảo đã tạo dấu ấn học thuật rõ nét với các báo cáo đề dẫn và báo cáo chủ chốt của các học giả uy tín trong và ngoài nước. Các học giả quốc tế như Assoc. Prof. Damjan Rakonjac (Đại học Houston, Hoa Kỳ), Assist. Prof. Goutam Karmakar (Đại học Hyderabad, Ấn Độ) và Assoc. Prof. John Hutnyk (Đại học Tôn Đức Thắng) đã mang đến những khung lý thuyết so sánh và gợi mở, góp phần đặt các vấn đề văn hóa – văn học Việt Nam trong đối thoại học thuật toàn cầu.
Phiên toàn thể Ngày thứ nhất của Hội thảo tại Trường Đại học Văn Lang
Phiên Hội thảo Ngày thứ hai tại Trường Đại học Tây Nguyên
Trên nền tảng đó, các tiểu ban chuyên sâu được tổ chức khoa học, bao quát nhiều lĩnh vực và hướng tiếp cận như: Tự sự về tộc người và sự đa dạng văn hóa trong nghệ thuật; Di dân, hậu thuộc địa, bản sắc và các cộng đồng thiểu số; Chủ nghĩa sinh thái, nơi chốn và không gian bản địa; Ký ức, giới và các thực hành văn hóa đương đại…
Các tiểu ban đã tạo không gian trao đổi học thuật sôi nổi, cho phép các tham luận đối thoại trực tiếp, phản biện sâu và mở rộng liên kết giữa lý thuyết và thực tiễn nghiên cứu.
Trong tổng thể thành công chung của Hội thảo, Viện Văn học để lại dấu ấn nổi bật cả về số lượng lẫn chất lượng tham luận. Các nhà khoa học của Viện đã tham gia tích cực ở nhiều tiểu ban, đóng góp những nghiên cứu chuyên sâu, phản ánh thế mạnh hàn lâm của một đơn vị nghiên cứu đầu ngành.
Nếu như PGS.TS. Nguyễn Thị Huế, TS. Nguyễn Mạnh Tiến, TS. Đoàn Ánh Dương tập trung khai thác mối quan hệ giữa ký ức bản địa với huyền thoại, biểu tượng văn hóa tộc người, sự vận động của các diễn ngôn văn học trong lịch sử hiện đại, cũng như quá trình toàn cầu hóa ký ức địa phương trong dòng chảy văn học – văn hóa Việt Nam; thì các tham luận của TS. Đỗ Hải Ninh, TS. Hoàng Tố Mai, TS. Phạm Văn Ánh, TS. Nguyễn Huy Bỉnh, ThS. Trịnh Đặng Nguyên Hương, ThS. Đặng Thị Thái Hà, ThS. Nguyễn Minh Huệ, ThS. Mai Thị Thu Huyền, ThS. Nguyễn Thị Kim Nhạn tiếp cận những vấn đề đương đại như giới, di dân, di sản văn hóa và các hình thức biểu đạt nghệ thuật trong bối cảnh giao thoa văn hóa. Thông qua đó, các tham luận đã khẳng định định hướng nghiên cứu bền bỉ của Viện Văn học trong việc kết nối lý luận hiện đại với thực tiễn văn học – văn hóa Việt Nam, đồng thời gợi mở những hướng nghiên cứu mới về ký ức, bản sắc và căn tính văn hóa trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
Nguyễn Huy Bỉnh – Phó Viện trưởng phụ trách Viện Văn học và TS. Đỗ Hải Ninh – Phó Tổng Biên tập Tạp chí Nghiên cứu văn học (thứ 5 và thứ 4 từ trái sang) – Đồng Chủ trì Tiểu ban 5 và các nhà khoa học của Hội thảo
TS. Phạm Văn Ánh – Nguyên Phó Viện trưởng Viện Văn học đồng Chủ trì Tiểu ban 9 của Hội thảo
TS. Hoàng Tố Mai – Viện Văn học phát biểu tại Tiểu ban 2 của Hội thảo
TS. Nguyễn Mạnh Tiến – Viện Văn học phát biểu tại Phiên thảo luận bàn tròn của Hội thảo
Đoàn đại biểu Viện Văn học tham dự Hội thảo
Một điểm nhấn quan trọng của Hội thảo là mô hình “hội thảo thực địa” khi các hoạt động học thuật được kết nối với không gian văn hóa bản địa tại Tây Nguyên. Thảo luận bàn tròn về “Phê bình cảnh quan và nghiên cứu bản địa trong nghệ thuật Việt Nam” cùng các hoạt động trải nghiệm tại buôn làng đã góp phần thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu hàn lâm và đời sống văn hóa cộng đồng.
Đặc biệt, trong khuôn khổ Hội thảo đã diễn ra Lễ ký kết Biên bản ghi nhớ hợp tác (MOU) giữa Viện Văn học với Trường Đại học Văn Lang (ngày 18/12/2025) và Viện Văn học với Trường Đại học Tây Nguyên (ngày 20/12/2025). Các thỏa thuận hợp tác này có ý nghĩa chiến lược, mở ra cơ hội phát triển các nhóm nghiên cứu liên ngành, triển khai đề tài khoa học cấp bộ, cấp quốc gia, tăng cường trao đổi học thuật và hướng tới các công bố quốc tế uy tín.
Lễ Ký kết hợp tác giữa Viện Văn học và Trường Đại học Văn Lang ngày 18/12/2025
Lễ ký kết hợp tác giữa Viện Văn học và Trường Đại học Tây Nguyên ngày 20/12/2025
Thành công của Hội thảo không chỉ khẳng định hiệu quả của mô hình hợp tác đa bên mà còn tiếp tục khẳng định vai trò trung tâm của Viện Văn học – Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam trong việc định hướng, kết nối và nâng cao chất lượng nghiên cứu văn học, văn hóa Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
Đỗ Huyền