Sáng thứ Hai, ngày 07/7/2025 tại Hội trường Viện Văn học (20 Lý Thái Tổ, Hoàn Kiếm, Hà Nội) Chi đoàn Viện Văn học đã tổ chức buổi Tọa đàm “Văn học Pháp ngữ của người gốc Việt ở Pháp: Những lựa chọn bản sắc và sáng tạo”. Buổi Tọa đàm đã thu hút sự quan tâm tham dự của rất nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài Viện, sinh viên của các Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn-Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội… Trước khi buổi Tọa đàm bắt đầu, TS. Nguyễn Thị Thanh Nga – Phó Viện trưởng Viện Văn học đã phát biểu chào mừng, thể hiện sự quan tâm của lãnh đạo Viện Văn học tới công tác khoa học của Viện.
Mở đầu buổi Tọa đàm, TS. Nguyễn Giáng Hương (Thư viện Quốc gia Pháp) thuyết trình về Tính liên văn hoá trong văn học Việt Nam Pháp ngữ thế kỷ XX. TS. Nguyễn Giáng Hương khẳng định phần trình bày của mình chính là một phần trong những nghiên cứu mà chị đã đau đáu khi bước chân sang Pháp học và sau này là làm việc và sinh sống, đó là mối quan tâm về văn học Pháp ngữ của người Việt ở Pháp, là sự trăn trở và băn khoăn về việc định danh văn học của người gốc Việt ở Pháp: nên xếp họ vào bộ phận văn học nào? Sáng tác của họ thuộc văn học Việt Nam hay văn học Pháp? TS. Nguyễn Giáng Hương cũng đã đi tìm cho mình câu trả lời thông qua những nghiên cứu cụ thể về những nhà văn Việt Nam viết tiếng Pháp đầu thế kỷ XX. Thứ nhất, tôn vinh di sản văn hóa dân gian Việt Nam – mở cánh cửa ra phương Tây. Đó là việc các nhà văn di cư gốc Việt như Phạm Văn Ký, Trần Văn Tùng… viết lại truyện cổ tích, huyền thoại nhằm kết nối với cội nguồn và bảo vệ văn hóa dân tộc. Thứ hai, ảnh hưởng của phong trào lãng mạn phương Tây tới văn học và các nhà văn gốc Việt. Thứ ba, sự giao thoa văn hóa trong sáng tác của các nhà văn gốc Việt viết bằng tiếng Pháp. Đó là những khó khăn trong sự tiếp nhận văn hóa, là câu hỏi về bản sắc, là sự khát khao tìm lại những thứ mình đã từng gắn bó, là sự tiếp nhận những giá trị văn hóa ngôn ngữ Pháp để tìm lối thoát, tìm sự hòa giải cho những khác biệt. Ở khía cạnh này, văn học Việt Nam Pháp ngữ đã tiệm cận với văn học Pháp ngữ tại các quốc gia khác trên thế giới. Nhưng bộ phận văn học này dường như lại khá xa lạ với tiến trình phát triển văn học Việt Nam trong nước, dù những nhà văn Pháp gốc Việt thế hệ hai vẫn duy trì những kết nối với cố hương thông qua những chất liệu lịch sử Việt Nam.
Tiếp nối mạch của TS. Nguyễn Giáng Hương, PGS.TS. Phùng Ngọc Kiên (Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn-Đại học Quốc gia Hà Nội) trình bày tham luận Những lựa chọn “quê hương” trong các nhà văn nữ Pháp gốc Việt từ sau những năm 1990, qua hai trường hợp cụ thể Kim Lefevre và Linda Lê. Với hai nhà văn này, Việt Nam – Đông Dương như một điểm tham chiếu và một nơi để trở về. Trong sáng tác của Kim Lefevre, nhà văn kể về một Việt Nam thời thuộc Pháp, còn với Linda Lê, đó là xã hội Việt Nam sau 1975. Một người viết về Việt Nam, một người viết “bằng” Việt Nam. Đó là một bằng chứng của tính dân tộc. Nhưng đó cũng là một bằng chứng của việc nhận diện để “đứt rễ”, để tiệm cận với tính thế giới. Theo PGS.TS. Phùng Ngọc Kiên, điều này thể hiện rõ hơn ở Linda Lê với một lối kể phi tuyến, một sự “nội tâm hóa” đời sống Việt Nam để truy tìm ý thức sâu sắc về cá nhân. Đây cũng là một khác biệt rất lớn của Linda Lê so với Kim Lefevre và nhiều nhà văn gốc Việt viết bằng tiếng Pháp khác, khi họ gần như viết theo mạch tuyến tính và kể “bằng” chính vai của mình, hay nói cách khác, những sáng tác của họ đều ít nhiều mang màu sắc tự truyện.
ThS. Nguyễn Thị Kim Nhạn trình hiện một “lựa chọn” sáng tạo khác của những người gốc Việt trẻ viết bằng tiếng Pháp – thế hệ di cư thứ hai, khi mà “vốn” về Việt Nam của họ không nhiều. Họ buộc phải “tái tạo” lại ký ức thông qua những câu chuyện kể, những tư liệu lịch sử mà họ tìm được. Và cũng chính vì trẻ, nên các tác giả này “lựa chọn” theo con đường “sáng tạo” rất phổ cập và đại chúng – “tiểu thuyết hình họa”. Bài thuyết trình Tái tạo kí ức và trải nghiệm căn tính trong tiểu thuyết hình họa Sống của Hải Anh và Pauline Guitton là một góc nhìn mới mẻ và hấp dẫn dưới ánh sáng của lý thuyết hậu kí ức (postmemory) của Marianne Hirsch. ThS. Nguyễn Thị Kim Nhạn đã cho thấy cách những người trẻ như Hải Anh và Pauline Guitton đối diện với kí ức, với chấn thương và với căn tính của mình thế nào thông qua cách họ xử lý hình ảnh, màu sắc, góc độ, tiêu cự…của tranh vẽ kết hợp với diễn tiến truyện kể thông qua hai người kể chuyện độc lập Hải Anh và mẹ cô – Linh (đạo diễn Việt Linh). Cũng từ đó tác phẩm cho thấy cách cả hai người kể chuyện vượt qua nỗi cô đơn, cũng là vượt qua những chấn thương gây nên bởi cái được gọi là “căn tính cộng đồng” dưới thời chiến tranh cách mạng và cả trong thời đại ngày nay như thế nào.
Các bài thuyết trình đã tạo nên một không khí trao đổi học thuật sôi nổi. PGS.TS. Phùng Ngọc Kiên gợi dẫn TS. Nguyễn Giáng Hương về vấn đề chủ thể phát ngôn (ethos), vấn đề tu từ học, về cách kể trong văn học Việt Nam qua từng giai đoạn lịch sử. PGS.TS. Phạm Phương Chi chia sẻ về trường hợp các nhà văn Ấn Độ viết bằng tiếng Anh khi họ di cư đến nước Anh. PGS.TS. Phạm Phương Chi cũng đặt ra vấn đề về một “sự công nhận” từ góc nhìn “chính thống” đối với những trường hợp các nhà văn gốc Việt viết bằng tiếng Pháp. PGS.TS. Phùng Ngọc Kiên cũng có những trao đổi thú vị khi nhận được câu hỏi của TS. Đỗ Thị Hường về vấn đề “tính toàn cầu”/“tính thế giới” trong các tác phẩm của người Việt/gốc Việt viết bằng tiếng Pháp với những dẫn chứng thú vị từ Linda Lê và Nguyễn Ái Quốc. TS. Hoàng Tố Mai gợi dẫn thêm với ThS. Nguyễn Thị Kim Nhạn về việc sử dụng lý thuyết “home” trong việc nghiên cứu sáng tác của Hải Anh và Pauline Guitton, cũng như nhấn mạnh đến điểm hấp dẫn của bài viết là vấn đề “hình họa”. Từ góc nhìn của điện ảnh, đạo diễn Nguyễn Hoàng Điệp chia sẻ thêm về trải nghiệm đọc tác phẩm “Sống” của Hải Anh và Pauline Guitton cũng như gợi ý cách đọc tác phẩm từ góc nhìn của nghệ thuật thứ bảy.
Buổi tọa đàm còn nhận được những ý kiến trao đổi của các chuyên gia về văn học Pháp – PGS.TS. Lê Nguyên Cẩn (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội), nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân, đạo diễn Nguyễn Hoàng Điệp… Buổi tọa đàm thực sự đã đem lại một cái nhìn mới mẻ và gợi mở những hướng nghiên cứu thú vị về dòng văn học của người gốc Việt ở Pháp nói riêng và người gốc Việt trên thế giới nói chung.
Một số hình ảnh từ Tọa đàm:
Tin và ảnh:
Tin: Chi đoàn Viện Văn học thực hiện.
Ảnh: Vân Khánh – sinh viên Đại học KHXH và NV thực hiện.