Đầu xuân Bính Ngọ 2026, đoàn công tác Viện Văn học đã tổ chức chuyến đi thực tế tỉnh Hưng Yên. Viên chức, người lao động của Viện đã có một hành trình trải nghiệm, tham quan, tìm hiểu về 4 di tích tôn giáo, văn hoá nổi bật, khám phá sâu sắc về văn hóa truyền thống của vùng đất “thứ nhất Kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến”.
Điểm đến đầu tiên của đoàn là quần thể Chùa Nôm (tên chữ là Linh Thông cổ tự), nằm ở làng Nôm, xã Đại Đồng, huyện Văn Lâm (nay là xã Đại Đồng), tỉnh Hưng Yên – một ngôi chùa cổ thuộc Thiền phái Lâm Tế được xây dựng từ thời Hậu Lê lưu giữ nhiều dấu ấn điêu khắc Phật giáo độc đáo của Việt Nam. Các nhà nghiên cứu đã được chiêm ngưỡng và tìm hiểu ở ngôi chùa này về hệ thống tượng đất nung cổ, với 100 tượng đất, đặc biệt là bộ tượng Thập bát La Hán với hình dáng, trang phục, biểu cảm phong phú, rất khác biệt với hệ thống tượng Thập Bát La Hán tại các ngôi chùa Việt cổ khác. Không gian chùa Nôm nằm giữa một vùng làng quê trù phú, xanh tươi, lối vào chùa đi xuyên qua chợ Nôm từng nổi tiếng qua câu ca dao “Cái Bống đi chợ cầu Nôm / Sao mày không rủ cái Tôm đi cùng”. Quần thể di tích trong khu vực thấm đẫm truyền thống, bao gồm làng Nôm, chùa Nôm, đình Nôm, cầu Nôm, chợ Nôm tạo nên một bức tranh làng quê yên bình, cổ kính, cũng khiến cho các nhà nghiên cứu của Viện có được những quan sát, trải nghiệm thực tế về sự hòa hợp giữa đời sống tâm linh với đời sống hiện thực ở một làng quê vùng đồng bằng Bắc Bộ hiện nay.
Điểm tham quan thứ hai của đoàn là quần thể di tích Đền Chử Đồng Tử (tên chữ là Đa Hòa chính từ) thuộc thôn Đa Hòa, xã Bình Minh, huyện Khoái Châu (nay là xã Mễ Sở), tỉnh Hưng Yên. Nằm bên bờ sông Hồng, nhìn ra bãi Tự Nhiên – nơi theo truyền thuyết là địa điểm gặp gỡ giữa Chử Đồng Tử và công chúa Tiên Dung, đền thờ tôn vinh và tưởng nhớ Đức thánh Chử Đồng Tử, một trong bốn vị thánh thuộc hệ thống Tứ bất tử của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, biểu tượng của lòng hiếu nghĩa, hôn nhân và sự sung túc, thịnh vượng, cùng hai vị phu nhân là Tiên Dung công chúa và Tây Sa công chúa. Theo các tư liệu và truyền thuyết dân gian, Đền Đa Hòa đã tồn tại từ rất sớm; xưa kia, các thuyền buôn qua lại trên sông Hồng thường dừng lại khấn lễ, cầu mong Chử Đồng Tử phù hộ cho việc buôn bán thuận lợi, bình an. Trên nền ngôi đền cổ xưa, đến năm 1894, Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh – người làng Phú Thị (Gia Lâm) – đã đứng ra xây dựng lại ngôi đền khang trang hơn và để lại nhiều bút tích có giá trị. Việc tham quan và tìm hiểu di tích này giúp các thành viên trong đoàn có thêm những nhận thức cụ thể về truyền thuyết Chử Đồng Tử – Tiên Dung cũng như về sự gắn kết giữa tín ngưỡng dân gian với đời sống giao thương trên tuyến sông Hồng trong lịch sử.
Đoàn Viện Văn học trước cổng Đền Chử Đồng Tử
Chùa Chuông (Kim Chung tự), nằm trong 4 đại danh tích của Phố Hiến (gồm Văn Miếu Xích Đằng, Chùa Chuông, Đền Mẫu và Đền Trần), được xây dựng ở thế kỷ XV là điểm đến thứ ba của đoàn trong hành trình trải nghiệm văn hóa. Tại chùa Chuông, các nhà nghiên cứu đã tìm hiểu về sự tích chuông vàng, tìm hiểu hệ thống tượng Thập bát La Hán đất sét nung tinh xảo, có hình dáng, trang phục, nghệ thuật điêu khắc khác biệt hoàn toàn với hệ thống Thập bát La Hán tại chùa Nôm trước đó. Không gian thanh tịnh cùng hệ thống kiến trúc chạm trổ khéo léo, bia đá cổ kính đã giúp các nhà nghiên cứu mường tượng về đời sống văn hoá và tôn giáo tại Phố Hiến – một thương cảng sầm uất bậc nhất Việt Nam thế kỷ XVI-XVII.
Điểm dừng chân cuối cùng của đoàn tại Đền Mẫu (Hoa Dương linh từ), một địa chỉ văn hóa tâm linh nổi bật trong Khu di tích Quốc gia đặc biệt Phố Hiến (phường Phố Hiến, tỉnh Hưng Yên). Tại đây, đoàn đã cùng tìm hiểu các giá trị lịch sử, văn hóa cũng như kiến trúc và cảnh quan độc đáo của ngôi đền. Các nhà nghiên cứu đã rất ấn tượng trước hình ảnh cây cổ thụ quý hiếm có tuổi đời khoảng 800 năm ở sân đền với tạo hình độc đáo gồm ba thân cây: cây si, cây sanh và cây đa mọc quấn quýt tạo nên thế kiềng ba chân vững chãi, tăng thêm vẻ trang nghiêm, cổ kính của di tích. Những cổ vật còn lưu giữ được ở đền như tượng thờ, kiệu võng, long đình, 15 đạo sắc phong từ triều Lê đến triều Nguyễn, những bức hoành phi, câu đối, đặc biệt là bức châm viết bằng chữ vàng của Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh,… cùng những câu chuyện truyền lưu về sự linh thiêng của vị Nam Hải Phúc Thần – Thánh Mẫu Dương Thiên Hậu giúp các nhà nghiên cứu hiểu thêm về lịch sử cũng như quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa Việt – Trung trong không gian văn hóa đặc trưng của Phố Hiến xưa.
Cũng trên hành trình, đoàn được tham quan chiêm bái Đền Trần (Trần Đại Vương từ), và trải nghiệm văn hóa tại không gian sinh hoạt cộng đồng ngoài Hồ Bán Nguyệt – danh thắng nổi tiếng với hình dáng trăng lưỡi liềm thơ mộng và là “trái tim” của Phố Hiến.
Chuyến đi thực tế không chỉ là một bài học lịch sử sống động, giúp các nhà nghiên cứu của Viện Văn học bổ sung thêm kiến thức về lịch sử Phật giáo, lịch sử Đạo giáo, đạo Mẫu theo dọc tuyến giao thông đường thuỷ lớn nhất thời cổ đại, mà còn là sự trải nghiệm, khám phá về nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc Phật giáo, là hành trình quan sát, trải nghiệm về đời sống tôn giáo của người dân Hưng Yên hiện tại nói riêng và người dân vùng đồng bằng Bắc Bộ hiện tại nói chung. Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, đặc biệt Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam; chào mừng cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031; kỷ niệm 116 năm Ngày Quốc tế Phụ nữ (8/3/1910-2026) và 14 năm ngày Quốc tế Hạnh phúc (20/3/2012-2026), hành trình trải nghiệm văn hóa tại tỉnh Hưng Yên vừa qua là hoạt động thực tế mang nhiều ý nghĩa và giá trị của Viện Văn học.
Soạn tin: Thiên Thai, Đặng Thị Thu Hà, Quách Hiền
Biên tập, bổ sung nội dung, chú thích ảnh: Việt Hà